امر روزمره و روزمره‌گی

The Everyday and Eveydayness

این متن ترجمه‌­ای است از:

Lefebvre, Henry,1987, ‘The Everyday and Eveydayness’, translated by  Christine Levich, Yale French Studies, No. 73, pp. 7-11

لازم به ذکر است که این متن پیش از این با ترجمه‌ی سولماز حسینیون در سایت فرهنگ امروز منتشر شده است.

دانلود پی‌دی‌افاز این‌جا دانلود کنید

پیش از سلسله انقلاب­‌هایی که شروع دوران به‌اصطلاح مدرن را رقم زدند،‌ مسکن، شیوه‌های پوشش، خوردن و نوشیدن –خلاصه، زندگی – گوناگونیِ شگفت­‌انگیزی داشتند. زندگی زیر سیطره‌ی نظامی خاص نبود و بنابر منطقه و کشور،‌ سطوح و طبقات [متفاوت] جمعیت،‌ منابع طبیعیِ در دسترس،‌ فصل، آب و هوا،  شغل، سن و جنس متنوع بود. این تنوع هرگز به درستی مورد توجه قرار نگرفته یا آن‌طور که باید شناخته نشده است. تفسیر عقلانی [مدرن] در برابر این تنوع و چندگانگی مقاومت می‌کند. عقلانیت مدرن در عصر ما ظهور کرده است تا [دقیقاً] در برابر همین تنوع صف‌آرایی و نابودش کند. امروزه شاهد گرایشی جهانی به‌سوی همسانی هستیم. عقلانیت حاکمیت دارد، عقلانیتی که ناعقلانیت را به‌همراه دارد بی‌آن‌که با این همراهی تنوع یابد. ‌نشانه­‌ها، که به نو‌به‌ی خود عقلانی‌­اند،‌ به اشیاء[۱] ضمیمه شده­‌اند و بیانگر پرستیژِ مالکان خود و جایگاه‌شان در سلسله‌مراتب اجتماعی‌اند.

 فرم‌ها، کار‌کردها و ساختارها

چه اتفاقی افتاده است؟ فرم‌­ها،‌ کارکردها و ساختارها از گذشته و همواره وجود داشته‌­اند. اشیاء و نهادها،‌ «ابژه‌­ها» و «سوژه­‌ها» فرم­‌های فهم‌پذیر و قابل شناخت به حواس ارائه می‌کردند. مردم،‌ چه فردی و چه گروهی، کارهای گوناگونی می‌کردند؛ از کارهای فیزیولوژیکی گرفته (مثل خوردن و خوابیدن و آشامیدن) تا کارهای اجتماعی (مثل کار کردن و سفر کردن)‌. ساختارها، چه طبیعی چه ساختگی، [در گذشته نیز] اعمال عمومی و خصوصی را امکان­‌پذیر می‌کردند، البته با تفاوتی رادیکال و ریشه‌­ای [با امروز]: آن فرم‌­ها،‌ کارکردها و ساختارها به این نام‌ها شناخته نمی‌­شدند، اصلاً نامی نداشتند. جزئی از یک کلِ یکپارچه بودند؛ هم‌زمان در پیوند با هم و متمایز از یکدیگر. تفکر تحلیلیِ پسا-دکارتی [اما] چنین «کلیت‌­های[۲]» انضمامی‌­ای را به چالش کشید: در هر تحلیلی از واقعیت عینی یا اجتماعی پس‌ماندهایی باقی می‌ماند که به تحلیل تن نمی‌­دهند و مجموعه‌ی چنین واقعیت‌­هایی که گویا به تفکرِ بشر درنمی‌آیند به موضوعی برای تحلیل‌های بی‌‌انتها بدل شدند و مقّر تفکر الهی [تصور شدند]. از­این‌­رو هر «کلِ[۳]» پیچیده­ای،‌ از کوچک‌ترین ابزار گرفته تا بزرگ‌ترین آثار هنری و آموزشی، از ارزشی نمادین برخوردار شد که آن­ را به قلمرو گسترده‌ای از معانی مرتبط می‌­ساخت: الوهیت و انسانیت، قدرت و فزرانگی، خوب و بد، سعادت و فلاکت، امر جاودان و امر گذرا. این ارزش‌­های سترگ خودْ بسته به شرایط تاریخی، طبقات اجتماعی، حاکمان و مشاوران تغییرپذیر بودند. بدین ترتیب هر ابژه­ای (خواه یک مبل باشد یا تکه­­‌ای پارچه، یک وسیله‌ی آشپزخانه باشد یا یک خانه) به «سبْکی» مرتبط می‌شد و بنابراین، به‌مثابه یک محصول،‌ کارکردها و ساختارهای بزرگ‌تر را در خود داشت و در عین حال آن‌ها را پنهان می‌کرد؛ کارکردها و ساختارهایی که خود اجزائی [در درون فرم] اشیاء بودند.

چه شد که این شرایط تغییر کرد؟ اِلمان کارکردی که خود [در ابتدا]‌ جزئی مجزا و عقلانی بود،‌ در ادامه به تولید صنعتی درآمد و در نهایت با الزام و اقناع تحمیل شد: یعنی با تبلیغات و همچنین [فشار] لابی­‌های قدرتمندِ اقتصادی و سیاسی. ارتباط فرم و کارکرد و ساختار از بین نرفته است. برعکس،‌ به رابطه‌­ای علنی بدل شده یا باید گفت [این رابطه] تولید شده،‌ بیش‌تر و بیش‌تر ­رؤیت‌پذیر/­خوانش‌پذیر شده،‌ مقدّر شده و در روشناییِ همین سه اصطلاح، [یعنی فرم و کارکرد و ساختار] به‌نمایش درآمده است.  یک ابژه‌­ی مدرن خود به روشنی می‌گوید که چیست،‌ چه نقشی دارد و جایش کجاست. این امر [البته] مانع از اغراق در نشانه‌­های حاکی از ارزشمند بودن ابژه‌ها‌ و بازتولید آن نشانه‌‌ها نمی‌­شود: نشانه‌های [حاکی از] رضایت­، سعادت، کیفیت و ثروت. از مبل یا قهوه­‌جوش مدرن گرفته تا ماشین،‌ [حضور] هم‌زمانِ سه‌ گانه‌ی فرم-کارکرد-ساختار روشن و مشهود است.

در دل این پارامترها،‌ سرانجام چندین سیستم­ یا زیرسیستمِ ساخت‌یافته ایجاد می‌شود که هر یک به نوبه‌ی خود مجموعه‌ی کم‌وبیش منسجمی از ابژه­‌های کم‌وبیش ماندگار ایجاد می‌کنند. برای مثال،‌ در حوزه‌ی معماری،‌ سبْک­‌های گوناگون معماریِ محلی و منطقه‌­ای و ملی جای خود را به «اوربانیسم معمارانه»[۴] داده‌­اند؛ نظامی جهان‌گیر از ساختارها و کارکردها در فرم­‌های هندسیِ به‌ظاهر عقلانی. همین مسئله برای غذای تولید شده به شیوه‌ی صنعتی نیز صدق می‌کند: سیستمی برای دسته‌بندی تولیدات بر‌حسب کاربرد لوازم خانگیِ گوناگون مثل یخچال، فریزر، اجاق گاز برقی، و نظایر این‌ها. و البته نظام تمامیت‌بخشی که پیرامون اتومبیل شکل گرفته نیز به نظر آماده است کل جامعه را قربانی کند تا زیر سلطه‌اش درآید. از قضا چنین سیستم و زیرسیستم‌هایی یا رو به زوال خواهند گذاشت یا فرو خواهند پاشید. آیا حتی تعداد روزهای سفرهای ماشینی شمارش شده­‌اند؟

حال هر کدام از موارد که باشد، مسکن،‌ مد یا غذا،‌ همواره این تمایل بوده و هست که بتوانند زیرسیستم­‌های خودمختاری ایجاد کنند،‌ محصور و منفک از یک‌دیگر. و هر یک به گونه­‌ای نمایان می‌­شوند که همان تنوع عظیمِ موجود در شیوه­‌های قدیمی زندگیِ دوران پیشا‌مدرن را عرضه کنند. این تنوع [البته] فقط ظاهری و از پیش چیده‌شده است. همین‌که نیروهای مسلطی که ترکیب این اِلمان‌ها با یک‌دیگر را میسر ساخته­‌اند فهم شوند، مکانیسم ساختگی ومصنوعیِ گروه‌بندیِ آن‌ها شناخته خواهد شد و بلاهت تنوع آن‌ها غیر­قابل‌­تحمل جلوه می‌کند. [این‌گونه است که] سیستم فرومی­‌پاشد.

بر همه‌ی چنین سیستم­‌هایی قانون عامِ کارکردگرایی حاکم است. بدین ترتیب می‌توان امر روزمره را به‌مثابه مجموعه­ کارکردهایی تعریف کرد که سیستم­ ها را مرتبط و به هم متصل می‌کند؛ سیستم­‌هایی که چه بسا متمایز از یکدیگر نمودار شوند. با تکیه بر این تعریف، امر روزمره یک محصول تولیدی است،‌ عام­ترینِ تولیدات در دوره‌ای که تولید مصرف را موجب می­‌شود و مصرف از جانب تولیدکنندگان دست‌کاری می­‌شود: نه توسط «کارگران»، بلکه توسط مدیران و صاحبان ابزار تولید (اعم از تولید فکری،‌ ابزارآلاتی، علمی). از این روست که امر روزمره فراگیرترین و در عین حال منحصربه‌فردترین،‌ اجتماعی‌­ترین و در عین حال فردی‌­ترین، آشکار­ترین و درضمن پنهان‌­ترین وضعیت است. وضعیتی که برای فهم­‌پذیریِ فرم‌­ها مقرر شده،‌ از جانب کارکردها مقدّر شده، و درون ساختار­ها حک شده است. در چنین وضعیتی است که امر روزمره سکویی را بر پا می‌کند که جامعه‌ی بوروکراتیکِ مصرفیِ تحت‌نظارت قد علم می‌کند.

مخرج مشترک

نتیجه آن‌که امر روزمره یک مفهوم است. زندگی روزمره در صورتی می‌شد به‌مثابه یک مفهوم به کار گرفته شود که واقعیتی مسلط را ترسیم می‌کرد و دلمشغولی‌­های همیشگی درباره‌ی کمبودها ناپدید می‌شد- «نان روزانه ما را امروز نیز به ما ارزانی دار …[۵]». تا همین چندی پیش‌،‌ اشیاء، مبلمان و ساختمان­‌ها تک‌تک ساخته می­‌شدند و وجودشان وابسته به مرجع­‌های اخلاقی و اجتماعی پذیرفته شده بود، یعنی در مناسبت با نمادها. از قرن بیستم به این سو،‌ [اما]، تمامی این مرجع­‌ها، از جمله بزرگ‌ترین و قدیمی‌­ترینِ آن‌ها یعنی نماد «پدر» (ابدی یا گذرا،‌ الهی یا انسانی) ویران شدند. حال چگونه می‌توانیم از این چیدمان نامتعارف و البته فهم‌­ناشده‌ی واقعیت­‌ها سر درآوریم؟ [از این] فروپاشی امرِ مرجع در اخلاق،‌ تاریخ،‌ طبیعت،‌ دین، شهرها، و فضا؛ حتی فروپاشی چشم‌انداز در تعریف کلاسیک فضایی آن یا فروپاشی تونالیته در موسیقی و نظایر این‌ها… وفوری عقلانی و تنظیم‌شده و عمرِ برنامه‌­ریزی‌شده‌ی [کالاها]که جایگزین کمبود در کشورهای جهان اول شده و استعمار ویران­گر کشورهای جهان سوم و در نهایت طبیعت را در پی داشته است… استیلای نشانه‌­ها؛ جنگ و خشونتِ فراگیر؛ انقلاب‌­هایی که از پیِ یک‌دیگر می­‌آیند یا نارس نابود می‌شوند یا علیه خودشان می­‌شورند و …

امر روزمره،‌ در مقام امری تثبیت و تحکیم‌شده،‌ تبدیل به تنها مرجعِ نجات‌بخش و محل رجوع در فهم عامه شده است. از سوی دیگر [اما]، «روشنفکران» در جایی دیگر به دنبال نظام­‌های مرجعِ خود هستند: در زبان و گفتار یا گاهی در احزاب سیاسی. حال، پیشنهادی که می‌توان طرح کرد رمزگشایی از دنیای مدرن، این معمای خونین،‌ در نسبت با امر روزمره است.

بنابراین مفهوم روزمره‌­گی نه معرّف یک سیستم، بلکه بیش‌تر در حکم مخرج مشترکِ سیستم‌­های موجود است – سیستم­‌های قضایی،‌ قراردادی،‌ آموزشی،‌ مالی، و پلیسی. ابتذال[۶]؟ چرا مطالعه‌ی امر مبتذل باید خودش مبتذل باشد؟ مگر نه آن‌که امر سورئال،‌ امر غیرعادی، امر شگفت‌­انگیز و امر جادویی نیز بخشی از امر واقعی‌اند؟ چرا این‌ مفهوم روزمره‌­گی نباشد که پرده از [حضور] امر غیر­عادی در امر عادی بردارد؟

تکرار و تغییر

با تکیه بر این صورت‌بندی، مفهوم امر روزمره روشنگر گذشته است. زندگی روزمره همواره وجود داشته، گرچه شاید امروزه همانی نباشد که [در گذشته] بوده است. باری، امر روزمره همواره سرشتی تکرارشونده داشته و در لفافه‌­ای از ترس و وسواسِ فکری پیچیده شده است. در مطالعی امر روزمره پی به مشکل بزرگ تکرار می‌بریم، یکی از غامض‌­ترین مشکلاتی که با آن مواجهیم. امر روزمره در نقطه‌ی تلاقیِ دو شیوه‌ی تکرار واقع شده است: تکرار چرخه­‌ای، که بر طبیعت حاکم است،‌ و تکرار خطی، که در فرآیندهای به اصطلاح «عقلانی» تسلط دارد. امر روزمره از سویی متضمن چرخه­‌ها است (روز­ها و شب‌­ها،‌ فصول و زمان‌های کاشت و برداشت،‌ فعالیت و استراحت، گرسنگی و رضایت، میل و ارضای میل،‌ زندگی و مرگ) و از سوی دیگر شامل حرکت‌های تکرارشونده‌ی کار و مصرف می­‌شود.

در زندگی مدرن، حرکت‌های تکرارشونده گرایش به پنهان کردن و از میان برداشتن چرخه‌­ها دارند. امر روزمره یکنواختی‌­اش را تحمیل می‌کند. امر روزمره قدرثابتِ متغیرهایی است که پنهان‌­شان می‌کند. روزهای مشابه یکی پس از دیگری می­‌آیند و می‌روند و با وجود این، همه چیز رو به تغییر است؛ این تناقضی است که در قلب روزمره­‌گی جای گرفته. اما این تغییر برنامه‌­ریزی شده است: از مُدافتادن الزامی است. تولید در انتظارِ بازتولید است، و تغییر را جوری تولید می‌کند که احساس سرعت با احساس یکنواختی تلفیق می‌شود. برخی از مردم فریادشان از شتاب زمان بلند شده است و برخی دیگر از سکون می­‌نالند. حق با هردوی آن‌هاست.

انفعال عام و تنوع‌یافته

امر روزمره،‌ علاوه بر این‌که مخرج مشترک فعالیت­‌ها و‌ مکان و محیط عملکرد انسان است، می‌­تواند به لحاظ وجه همسانِ بخش­‌های اصلی زندگی اجتماعی تحلیل شود: کار،‌ خانواده، زندگی خصوصی، اوقات فراعت. این بخش‌­ها، هرچند به لحاظ فرمی با یک‌دیگر متفاوت‌اند، در عمل ساختاری بر همه‌ی آن‌ها تحمیل می‌شود که انفعال سازمان‌یافته را به وجه مشترک‌شان بدل می‌کند. این انفعال، ‌در فعالیت‌های فراغتی انفعالِ تماشاگری است که با تصاویر و چشم­‌اندازها مواجه شده است؛ در محیط کار،‌ انفعال در مقابل تصمیماتی است که کارگر نقشی در آن‌ها ندارد؛ و در زندگی خصوصی،‌ انفعال در برابر مصرف است، چرا که سمت و سوی انتخاب‌های موجود از پیش مشخص شده و نیازهای مصرف­‌کنندگان را تبلیغات و مطالعات بازار شکل داده است.

با این‌همه، توزیع این انفعالِ همگانی نیز نابرابر بوده است. بارِ این انفعال بر دوش زنان که محکوم به زندگی روزمره‌اند،‌ بر دوش طبقه‌ی کارگر و کارمندانی که تکنوکرات نیستند، و بر دوش جوانان  – خلاصه، بر دوش اکثریت مردم –  سنگینی بیش‌تری می‌کند؛ گرچه هرگز برای تمامی این افراد به یک­ اندازه و در یک زمان و به یک‌باره نیست.

مدرنیته

امر روزمره با پوسته‌­ای پوشانده شده است: مدرنیته. داستان‌های خبری و تکلف­‌های لجام‌گیسخته‌ی هنر،‌ مُد و رخداد­های گوناگون، بی‌آن‌که ملال‌­های امر روزمره را بزدایند آن‌ها را پنهان می‌­کنند. تصاویر،‌ سینما و تلویزیون امر روزمره را، گاه با نمایش تصاویری از این امور و گاه با نمایش تصاویری از امر مشخصاً غیرروزمره[۷]، تحریف می‌کنند؛ با نمایش تصاویری از خشونت و مرگ، فجایع،‌ زندگی پادشاهان و افراد مشهور – کسانی که قرار است ما را به این باور برسانند که بر روزمره ­گی غلبه کرده‌­اند. مدرنیته و روزمره­‌گی چنان ساختار ژرفی را بنا نهاده­اند که تنها با تحلیل انتقادی می‌توان آن را برملا کرد.

تحلیل‌های انتقادیِ مختلفی از زندگی روزمره به‌دست داده شده است. برخی با امر روزمره با بی­تابی مواجه شده‌اند. اینان می‌­خواهند «زندگی را تغییر دهند» آن‌هم به سرعت: همین الان و تمام و کمال! برخی دیگر بر این باورند که تجربه‌‌ی زیسته نه مهم است نه جالب، و به‌جای تلاش برای فهم‌­اش باید آن‌را به حداقل رساند و در پرانتز گذاشت تا راه برای علم، تکنولوژی، رشد اقتصادی، و نظایر این‌ها هموار شود.

پاسخی که می‌توان به دسته‌‌ی اول داد این است که دگردیسی امر روزمره مستلزم شرایطِ خاصی است. با رژه رفتن و تدارک فستیوال‌های مسالمت‌آمیز یا خشن نمی‌توان گسستی بادوام از امر روزمره یافت. تغییر زندگی‌ مستلزمِ تغییر فضا و ‌معماری و حتی شهر است. پاسخ به دسته‌ی دوم، اما، این است که تقلیلِ «تجربه‌ی زیسته» عملی است هولناک. با فهمِ نابسندگیِ این انسان­گراییِ واهی است که می‌توانیم از تبدیل شدن انسان به حشرات جلوگیری کنیم. با توجه به امکاناتِ تکنیکی­ای که در اختیارمان است و خطرات وحشتناکی که انتظارمان را می­‌کِشند، باید خطر کنیم، انسان‌گرایی را وانهیم، و به «فراانسان گرایی[۸]» روبیاوریم.

[۱] things

[۲] totalities

[۳] whole

[۴] architectural urbanism

[۵] انجیل متی باب ۶ شماره ۱۱

[۶] ‌banality

[۷] noneveryday

[۸] superhumanism